KATAOKA CHIEZŌ – „ojciec chrzestny” kina samurajskiego

Urodzony 30 marca 1903 roku, zmarł niemal dokładnie 80 lat później – 31 marca 1983. Jego prawdziwe imię i nazwisko to Masayoshi Ueki, natomiast Chiezō KATAOKA to jego pseudonim artystyczny, którego japońska pisownia wygląda następująco: 片岡千恵蔵

Chiezō KATAOKA to japoński aktor i producent filmowy, którego 50-letni dorobek artystyczny stanowi ponad 300 filmów. W większości są to filmy jidaigeki, głównie samurajskie. Nie chodzi jednak o ich ilość, a raczej o znaczenie, jakie filmy z udziałem Kataoki miały dla rozwoju gatunku tego gatunku, gdyż jego filmowe dokonania wywarły znaczący wpływ zarówno na treść, jak i formę japońskich filmów historycznych - przez bardzo długi okres czasu, bo począwszy od lat 30-tych, aż po lata 70-te XX wieku.

Chiezō wychowywał się w Tokio, gdzie już jako dziecko praktykował w grupie teatralnej kabuki. Karierę w filmie rozpoczął w roku 1927, w wytwórni Makino Film Productions, jednak wkrótce utworzył własne niezależne studio Chiezō Productions - bowiem zamierzał nie tylko grać w filmach, ale również mieć wpływ na ich kształt artystyczny oraz przesłanie, daleko wykraczające poza dostarczanie prostej rozrywki. W tym celu znacznie wzbogacił repertuar granych przez siebie postaci: nie ograniczał się do klasycznych „samurajów-wojowników”, ani do „samurajów-sztywniaków”, czyli możnowładców i różnych oficjeli, lecz poszerzył tę gamę o typ „samurajów-wieśniaków”, „samurajów-przebierańców” (np. w roli detektywów lub zamaskowanych mścicieli), wynędzniałych i cynicznych roninów. Kataoka grał również postacie wywodzące się z innych klas społecznych, np. zbuntowanych chłopów (np. Chuji Kunisada), nonszalanckich gangsterów yakuza (np. Jirochō no Fuji), a nawet pospolitych włóczęgów. Kreowanym przez siebie postaciom nadawał bardziej „ludzki” wymiar, przydając im cechy tak „pospolite”, jak nieporadność czy nieudolność, podstępność czy przebiegłość, poczucie strachu czy beztroskiego humoru itp.
Wymowa filmów Kataoki ma często zacięcie krytyczno-satyryczne, choć nie wahał się nawet ocierać o lirykę i sentymentalizm; eksperymentował również z samurajskim filmem … muzycznym (The Singing Lovebirds, 1939).
Wytwórnia filmowa Kataoki działała samodzielnie do roku 1937, kiedy stała się częścią innej, większej, Nikkatsu. U niego rozpoczynali swoją karierę tacy reżyserzy jak Hiroshi INAGAKI i Mansaku ITAMI. Niestety, większość filmów zrealizowanych przez ten nowatorski team twórczy przed rokiem 1945, nie przetrwała zawieruchy wojennej lub została zniszczona później, przez amerykańskich cenzorów okupacyjnych. Ocalały nieliczne ich dzieła, jednak pozostała ich większość jest znana wyłącznie z tytułów i relacji, a niektóre z ocalałych fragmentów.

Wybrane filmy, charakterystyczne dla tego okresu:

(1931) 瞼の母 Banba no Chutarō: Mabuta no haha | In Search of Mother a.k.a. Memories of Mother (Hiroshi INAGAKI)
(1932) 旅は青空 Tabi wa aozora | Travels under the Blue Sky (Hiroshi INAGAKI)
(1932) 国士無双 Kokushi musō | The Peerless Patriot (Mansaku ITAMI)
(1936) 赤西蠣太 Akanishi Kakita | Capricious Young Man (Mansaku ITAMI)
(1939) 鴛鴦歌合戦 Oshidori utagassen | Singing Lovebirds a.k.a. Samurai Musical (Masahiro MAKINO)
(1942) 維新の曲 Ishin no kyoku | lit.: Restoration Song (Kiyohiko USHIHARA)
(1942) 独眼龍政宗 Doku-ganryu Masamune | Hawk of the North (Hiroshi INAGAKI)
(1944) 土俵祭 Dohyo matsuri | Sumo Festival (Santaro MARUNE)

(1939 - reż. Masahiro MAKINO)
鴛鴦歌合戦
Oshidori utagassen
Singing Lovebirds a.k.a. Samurai Musical

(1944 - reż. Santaro MARUNE)
土俵祭
Dohyo matsuri
Sumo Festival






Natychmiast po zniesieniu amerykańskiego zakazu produkcji filmów samurajskich, Chiezō Kataoka przystąpił do nadrabiania zaległości w dziedzinie jidaigeki. W tym czasie był już nie tylko aktorem, ale zasiadał również w radzie programowej wytwórni Toei, specjalizującej się w filmach tego gatunku. Ponownie przywołano na ekran wielkie tematy, takie jak Chushingura (Akō rōshi), Daibosatsu tōge (Souls in the Moolight), krwawe rozrachunki z okresu Bakumatsu (korpus Shinsengumi). Reżyserzy tworzyli nowe filmowe wzorce tych wydarzeń, a Kataoka wizerunki postaci biorących w nich udział. Wszystko to było później wielokrotnie powielane przez innych twórców filmów jidaigeki.

W latach 50-tych, już jako aktor w pełni dojrzały, Chiezō Kataoka owocnie współpracował z reżyserami Tomu UCHIDĄ i Eiichi KUDŌ, realizując z nimi kilkanaście niezapomnianych filmów.

(1950) 俺は用心棒 Ore wa yojinbō | I Am a Bodyguard (Hiroshi INAGAKI)
(1950) 千石纏 Sengoku matoi | (Masahiro MAKINO)
(1951) 八つ墓村 Yatsu haka-mura (Sadaji MATSUDA)
(1952) 赤穂城 Akō-jō (Ryo HAGIWARA)
(1952) 続赤穂城 Zoku Akō-jō (Ryo HAGIWARA)
(1953) 宮本武蔵　金剛院の決闘 Miyamoto Musashi - Kongoin no kettō (Daisuke ITO)
(1953) 女間者秘聞　赤穂浪士 Onna kanja hibun: Akō rōshi (Yasushi SASAKI)
(1953) 大菩薩峠　甲賀一刀流の巻 Daibosatsu Tōge (Kunio WATANABE)
(1953) 大菩薩峠　第二部　壬生と島原の巻　三輪神杉の巻 Daibosatsu Tōge - Dai-ni-bu: Mibu to Shimabara no maki; Miwa kamisugi no maki (Kunio WATANABE)
(1953) 大菩薩峠　第三部　竜神の巻　間の山の巻 Daibosatsu Tōge - Dai-san-bu: Ryûjin no maki; Ai no yama no maki (Kunio WATANABE)
(1954) 新選組鬼隊長 Shinsengumi oni-taichō | The Last of Samurai (Toshikazu KŌNO)
(1955) 血槍富士 Chiyari Fuji | Bloody Spear at Mount Fuji (Tomu UCHIDA)
(1956) 赤穂浪士 天の巻 地の巻 Akō Rōshi: Ten no Maki, Chi no Maki (Sadatsugu MATSUDA)
(1956) 三っ首塔 Mitsu-kubi-tō| Three Heads Tower (Tsuneo KOBAYASHI)
(1956) 逆襲獄門砦 Gyakushu gokumon tōride | Rebellion from Below (Tomu UCHIDA)
(1957) 大菩薩峠 Dai-bosatsu tōge | Souls in the Moonlight 1 (Tomu UCHIDA)
(1958) 大菩薩峠　完結篇 Daibosatsu tōge - Dai ni bu | Souls in the Moonlight 2 (Tomu UCHIDA)
(1958) 紫頭巾 Murasaki zukin | The Though in a Purple Hood (Hideaki ONISHI)
(1958) 浅間の暴れん坊 Asama no abarenbō| Free Spirit of Asama (Toshikazu KŌNO)
(1959) 大菩薩峠　完結篇 Daibosatsu tôge - Kanketsu-hen | Souls in the Moonlight 3 (Tomu UCHIDA)
(1959) 血闘水滸伝　怒濤の対決 Kettō suikoden: Dotō no taiketsu | The River of Fury (Yasushi SASAKI)
(1959) 浪花の恋の物語 Naniwa no koi no monogatari | Chikamatsu’s Love in Osaka (Tomu UCHIDA)
(1959) 忠臣蔵　桜花の巻　菊花の巻 Chushingura: ouka no maki, kikka no maki | The Great Avengers (Sadatsugu MATSUDA)
(1959) 蜘蛛の巣屋敷　お役者文七捕物暦 Oyakusha Bunshichi Torimono Koyomi Kumo no Su Yashiki (Tadashi SAWASHIMA)
(1960) 酒と女と槍 Sake to onna to yari | The Master Spearman (Tomu UCHIDA)
(1960) 維新の篝火 Yoto monogatari: Hana no Yoshiwara hyaku-nin giri | Hero of the Red Light District (Tomu UCHIDA)
(1960) 壮烈新選組　幕末の動乱 Shoretsu shinsengumi - bakumatsu no doran (Yasushi SASAKI)
(1961) 赤穂浪士 Akō rōshi (Sadatsugu MATSUDA)
(1963) 地獄命令 Jigoku meirei | Orders from Hell (Shigehirō OZAWA)
(1963) 十三人の刺客 Jūsan-nin no shikaku | The Thirteen Assassins (Eiichi KUDŌ)
(1964) 大勝負 Dai satsujin | The Great Battle (Eiichi KUDŌ)

(1950 - reż. Hiroshi INAGAKI)
俺は用心棒
Ore wa yojinbō
I Am a Bodyguard

(1952 - reż. Ryō HAGIWARA)
赤穂城
Akō-jō
Castle of Revenge

(1954 - reż. Toshikazu KŌNO)
新選組鬼隊長
Shinsengumi oni-taichō
The Last of Samurai

(1953 - reż. Kunio WATANABE)
大菩薩峠
Daibosatsu tōge

大菩薩峠　第二部　壬生と島原の巻　三輪神杉の巻
Daibosatsu tôge - dai-ni-bu: Mibu to Shimabara no maki; miwa kamisugi no maki

大菩薩峠　第三部　竜神の巻　間の山の巻
Daibosatsu tôge - dai-san-bu: Ryûjin no maki; Ai no yama no maki

(1955 - reż. Tomu UCHIDA)
血槍富士
Chiyari Fuji
Bloody Spear at Mount Fuji

(1956 - reż. Tomu UCHIDA)
逆襲獄門砦
Gyakushu gokumon toride
Rebellion from Below

(1956 - reż. Sadatsugu MATSUDA)
赤穂浪士 天の巻 地の巻
Akō Rōshi: Ten no Maki, Chi no Maki

(1958 - reż. Hideaki ONISHI)
紫頭巾
Murasaki zukin
The Though in a Purple Hood

(1958 - reż. Toshikazu KŌNO)
浅間の暴れん坊
Asama no abarenbō
Free Spirit of Asama

(1959 - reż. Yasushi SASAKI)
血闘水滸伝　怒濤の対決
Kettō suikoden: Dotō no taiketsu
The River of Fury

(1957, 1958, 1959 - reż. Tomu UCHIDA)
大菩薩峠 Dai-bosatsu tōge | Souls in the Moonlight 1
大菩薩峠　完結篇 Daibosatsu tôge - Dai ni bu | Souls in the Moonlight 2
大菩薩峠　完結篇 Daibosatsu tôge - Kanketsu-hen | Souls in the Moonlight 3

(1959 - reż. Tomu UCHIDA)
浪花の恋の物語
Naniwa no koi no monogatari
Chikamatsu’s Love in Osaka

(1959 - reż. Sadatsugu MATSUDA)
忠臣蔵　桜花の巻　菊花の巻
Chushingura: ouka no maki, kikka no maki
The Great Avengers

(1960 - reż. Tomu UCHIDA)
酒と女と槍
Sake to onna to yari
The Master Spearman

(1960 - reż. Tomu UCHIDA)
維新の篝火
Yoto monogatari: Hana no Yoshiwara hyaku-nin giri
Hero of the Red Light District a.k.a. Killing in Yoshiwara

(1960 - reż. Yasushi SASAKI)
壮烈新選組　幕末の動乱
Shoretsu shinsengumi - bakumatsu no doran

(1961 - reż. Sadatsugu MATSUDA)
赤穂浪士
Akō rōshi

(1963 - reż. Eiichi KUDŌ)
十三人の刺客
Jūsan-nin no shikaku
The Thirteen Assassins

(1964 - reż. Eiichi KUDŌ)
大勝負
Dai satsujin
The Great Battle







W latach 1950-1962 Chiezō Kataoka przywołał na filmowy ekran legendarną postać Tōyama no Kin-san, wytatuowanego samuraja-detektywa, znanego wcześniej ze sztuk teatru kabuki.
Było to 17 pełnometrażowych produkcji dla wytwórni Toei. Oto wybrane filmy z tego cyklu:

(1955) 喧嘩奉行 Kenkabugyō (Yasushi SASAKI)
(1955) 荒獅子判官 Arajishi hangan (Yasushi SASAKI)
(1957) はやぶさ奉行 Tōyama no Kin-san: hayabusa bugyō | The Falcon Magistrate (Kinnosuke FUKADA)
(1958) 火の玉奉行 Tōyama no Kin-san: hinotama bugyō | Fireball Magistrate (Kinnosuke FUKADA)
(1959) 江戸っ子判官とふり袖小僧 Tōyama no Kin-san Edokko Hangan to Furisode Kozo | The Edo Official and Apprentice)
(1959) たつまき奉行 Tōyama no Kin-san: tatsumaki bugyō | Whirlwind Magistrate (Masahiro MAKINO)
(1960) 御存じいれずみ判官 Tōyama no Kin-san: Gozon-ji irezumi hangan | The Official with Tattoo (Yasushi SASAKI)
(1961) さいころ奉行 Tōyama no Kin-san: saikoro bugyō (Kōkichi UCHIDE)
(1962) さくら判官 Tōyama no Kin-san: sakura hangan | The Cherry Blossom Magistrate (Shigehiro OZAWA)

(1951 - reż. Masahiro MAKINO)
女賊と判官
Nyozoku to hangan

(1955 - reż. Yasushi SASAKI)
荒獅子判官
Arajishi hangan

(1955 - reż. Yasushi SASAKI)
喧嘩奉行
Kenkabugyō

(1957 - reż. Kinnosuke FUKADA)
海賊奉行
Kaizoku bugyō

(1960 - reż. Yasushi SASAKI)
御存じいれずみ判官
Tōyama no Kin-san: Gozon-ji irezumi hangan
The Official with Tattoo

(1961 - reż. Kōkichi UCHIDE)
さいころ奉行
Tōyama no Kin-san: saikoro bugyō







Od połowy lat 60-tych, w ostatnim już okresie swej działalności artystycznej, Kataoka odstąpił od kreowania wiodących ról w filmach, natomiast grając epizody wspomagał aktorów „samurajskich” młodszego pokolenia, takich jak Hashizo OKAWA, Hiroki MATSUKATA, Tomisaburo WAKAYAMA czy Kinnosuke NAKAMURA. Kilka filmów samurajskich z jego częściowym udziałem:

(1965) 宮本武蔵　巌流島の決斗 Miyamoto Musashi: Ganryû-jima no kettō (Tomu UCHIDA)
宮本武蔵　巌流島の決斗 [Miyamoto Musashi: Duel at Ganryu Isle]
(1969) 賞金稼ぎ Shōkin kasegi | Killer's Mission | Szpieg szoguna (Shigehirō OZAWA)
(1979) 真田幸村の謀略 Sanada Yukimura no bouryaku | Renegade Ninjas a.k.a. Shogun Assassins | Zabić szoguna! (Sadao NAKAJIMA)

(1965 - reż. Tomu UCHIDA)
宮本武蔵　巌流島の決斗
Miyamoto Musashi: Ganryū-jima no kettō
Miyamoto Musashi: Duel at Ganryu Isle

(1969 - reż. Shigehirō OZAWA)
賞金稼ぎ
Shōkin kasegi
Killer's Mission
Szpieg szoguna

(1979 - reż. Sadao NAKAJIMA)
真田幸村の謀略
Sanada Yukimura no bouryaku
Renegade Ninjas a.k.a. Shogun Assassins
Zabić szoguna!




***************************************************************************************
Pisząc ten artykuł wykorzystałem wiele informacji z materiału opublikowanego przez Paghat the Ratgirl dla Weird Wild Realm oraz z biografii zamieszczonej w anglojęzycznej wikipedii.
***************************************************************************************

Filmy z Chiezō Kataoka są raczej trudno dostępne, jednak przy odrobinie wysiłku można ich odnaleźć całkiem sporo:
• Trzyczęściowy cykl Dai-bosatsu tōge | Souls in the Moonlight 1-3 (Tomu UCHIDA) jest do nabycia w Samurai DVD
• W amerykańskim Amazonie są aktualnie dostępne 2 filmy z udziałem Kataoki:
The Godfather of Japan: Final Chapter (DVD) aka Japanese Godfather: Conclusion
oraz Renegade Ninjas [VHS]
• Poprzez Amazon niemiecki można nabyć film 13 Assassins - Das Original (OmU) w reżyserii Eiichi'ego KUDŌ. Film ten to pierwowzór z roku 1964, na bazie którego reżyser Takaashiego MIIKE, nakręcił niedawno własny film o takim samym tytule. Ten sam film, tyle że w wersji z napisami angielski, zapowiedziany jest przez Amazon amerykański w czerwcu 2012 13 Assassins (The Thirteen Assassins)
• Na Amazonie francuskim dostępnych jest 6 tytułów (z napisami francuskimi) – są to 3 filmy w reżyserii Tomu UCHIDY i 3 tytuły Eiichi'ego KUDŌ:
Meurtre à Yoshiwara / Le détroit de la faim / Le mont Fuji et la lance ensanglantée - Coffret 4 DVD
Eiichi Kudo : les treize tueurs / Le grand attentat / Les onze guerriers du devoir - Coffret 3 DVD
• Film „Zabić szoguna” z roku 1979 zostanie wkrótce wydany w Polsce – jest to jeden z ostatnich filmów z udziałem tego aktora
• Kilkadziesiąt filmów z udziałem Kataoki zostało wydanych na DVD w edycjach japońskich, (niestety, w większości bez jakichkolwiek napisów). Możliwe są do nabycia poprzez japoński Amazon oraz inne tamtejsze sklepy wysyłkowe, np.:
CDJAPAN - Chiezo Kataoka
YESASIA - Chiezo Kataoka
• Niektóre filmy z udziałem Chiezō Kataoki można odnaleźć w sieci, jak również angielskie napisy do nich ...

SOREKARA NO MUSASHI – filmy o Musashim „późniejszym”, czyli badanie zawartości cukru w cukrze

OK, składam serdeczne dzięki czytelnikom biorącym udział w poszukiwaniach Musashiego - nareszcie wiemy, gdzie on tak długo przed nami się ukrywał :-) Teraz spróbuję nieco uporządkować informacje na temat tego serialu, wyświetlanego w Polsce w roku 1985:

Japoński tytuł serialu: Sorekara no Musashi
Rok produkcji: 1981 (13 epizodów, Nakamura Production)
Reżyseria: Masatsuda SAWAJIMA, Sai OSU
Scenariusz: Masatsuda SAWAJIMA (w oparciu o powieść autora Katsukiyo OYAMA)
Obsada: Kinnosuke NAKAMURA (jako Miyamoto Musashi), Meiko KAJI, Wakako SAKAI
Informacje w IMDb

Jak na razie jeszcze tego nie za dużo, ale informacje powyższe będę się starał dalej poszerzać!

UWAGA! Wiele interesujących hiperlinków dotyczących tego serialu można znaleźć w komentarzach czytelników do mojego wcześniejszego posta Filmy i seriale o Miyamoto Musashim

Natomiast ja dodam teraz trochę wiadomości, które również mogą moich czytelników zainteresować:

Wśród aktorów odtwarzających postać Musashiego w filmach aktor Kinnosuke NAKAMURA pojawia się najczęściej (6 filmów, 13 odcinków serialu TV). Inni aktorzy często występujący w roli Musashiego to Chiezo KATAOKA (6 filmów) oraz Toshiro MIFUNE (3 filmy)

Szczegółową biografię Kinnosuke NAKAMURY/YOROZUYA (1932-1997), aktora z rodowodem teatralnym kabuki , specjalizującego się w kreowaniu ról filmowych odtwarzających epizody z życia znanych japońskich postaci historycznych (np. Takeda Shingen, Oda Nobunaga, Tokugawa Ieyasu, Kuranosuke Oishi, Yagyu Tajima, Sakamoto Ryoma) oraz fikcyjnych (np. Tange Sazen, Itto Ogami) opublikuję wkrótce.

Według moich dotychczasowych ustaleń Nakamura wcielił się w postać Musashiego w następujących filmach:

1961 Miyamoto Musashi Zen and Sword Informacje w IMDb
1962 Miyamoto Musashi 2: Hannyazaka no ketto Showdown at Hannyazaka Heights Informacje w IMDb
1963 Miyamoto Musashi 3: Nitoryu kaigen Two-Sword Fencing Is Born Informacje w IMDb
1964 Miyamoto Musashi 4: Ichijoji no ketto The Duel at Ichijoji Informacje w IMDb
1965 Miyamoto Musashi 5: Ganryû-jima no kettô Duel at Ganryu Isle AKA Musashi vs. Kojiro Informacje w IMDb
	Możliwość zakupu (5 filmów): Ultimate Samurai Miyamoto Musashi [DVD] [1961] [Region 1] [US Import] [NTSC] Dostępność w sieci [RS]: Miyamoto Musashi (1–5)

Powyższe tytuły są ściśle powiązane fabularnie: scenariusze do nich powstały jako chronologiczna adaptacja wydarzeń opisanych w powieść Eiji YOSHIKAWA “Musashi” z roku 1935, publikowanej w odcinkach w gazecie Asahi Shimbun. Reżyserem wszystkich pięciu filmów był Tomu UCHIDA (1898-1970), a stworzył je w wytwórni Toei.

Kilka lat później ta sama para twórców filmowych (Kinnosuke NAKAMURA i Tomu UCHIDA) nakręciła jeszcze jeden film z Musashim w roli głównej:

1971
Shinken shobu
Death Match AKA Swords of Death
Informacje w IMDb

Ten szósty tytuł nie jest jednak zbytnio powiązany z poprzednimi; obejmuje jeden ze środkowych epizodów opisanych powieści Yoshikawy, a mianowicie konflikt i pojedynek Musashiego z roninem Baikenem Shishido (w tej roli Rentaro MIKUNI), posługującym się bronią kusari-gama (łańcuch i sierp).

Powieść Eiji Yoshikawy oraz scenariusze większości filmów na tej powieści opartych kończą się zazwyczaj na pojedynku Musashiego z Kojiro Sasakim, rozegranym w roku 1612 na wyspie Ganryujima (zwanej też Funajima) - pojedynku, który nasz bohater spektakularnie wygrał, posługując się bronią wystruganą z wiosła. Poźniejsze dzieje Musashiego ginęły jednak w pomroce domysłów, dla których jedynym światłem były nieliczne wzmianki autobiograficzne autora Gorin-no sho, czyli „Księgi Pięciu Kręgów”. Takie rozwiązanie nie zadowalało oczywiście wielbicieli Musashiego, tej na poły legendarnej, na poły historycznej postaci. Jedną z prób wypełnienia tak dotkliwej luki w jego życiorysie była powieść pt. Sorekara no Musashi, autorstwa Katsukiyo OYAMA (1896-1965, inna pisownia: Katsuhiro KOYAMA, KOUYAMA), podejmująca niektóre wątki biograficzne oraz stanowiąca próbę ich kontynuacji na tle autentycznych wydarzeń historycznych, m. in.: inwigilacja i prześladowania chrześcijan na Kiusiu, dzieje rodu Hosokawa, powstanie Shimabara (1637-8).

W roku 1981, czyli po 20 latach od powstania pierwszego filmu, w którym Kinnosuke Nakamura odtwarzał rolę „młodego” Musashiego, aktor ten powrócił do swej ulubionej postaci, tworząc kilkanaście odcinków filmu TV, przedstawiających fikcyjne epizody z życia „późniejszego” Musashiego. Nakamura był zarazem producentem tego serialu (Nakamura Production).

1981
Sorekara no Musashi
Informacje w IMDb

Te nowe filmy Nakamury stanowić miały swego rodzaju kontynuację opowieści o Musashim (sorekara = potem, później) – filmową wizję prawdopodobnych wydarzeń z dalszego życia naszego bohatera.
I to jest właśnie ten serial o Musashim, który był wyświetlany w polskiej TV w roku 1985!

Nie była to ani pierwsza, ani jedyna próba tego rodzaju - filmów poświęconych dalszym dziejom Musashiego było co najmniej kilka (stąd zapewne to całe zamieszanie w naszych poszukiwaniach):

1964
Hiken
film fab. w reż. Hiroshiego INAGAKI,
W roli Musashiego: Ryunosuke TSUKIGATA
Informacje w IMDb

1964
serial TV, 52 odcinki
W roli Musashiego: Ryunosuke TSUKIGATA

1996
Sorekara no Musashi
serial TV, 13 odcinków
W roli Musashiego: Kinya KITAOJI
Informacje o możliwości zakupu

2003
Musashi
serial TV, 43 odcinki
W roli Musashiego: Mitsunobu OZAKI
Informacje na IMDb

Czy to oznacza, że fabuła naszego serialu jest wyłącznie tworem wyobraźni jego twórców – idących śladem fantazji autora wspomnianej wyżej książki? Powieść Yoshikawy została ponoć w pewnym stopniu oparta o badania historyczne tegoż autora - czy podobnie było z powieścią Oyamy?
Czy poddanie w wątpliwość wątków fabularnych tego serialu stanowiło główny powód, dla którego filmy o „późniejszym” Musashim nie spotkały się z tak szerokim uznaniem w świecie jak te, które zostały oparte na pierwowzorze powieściowym Yoshikawy o „młodym” Musashim?

Na te i podobne pytania trudno znaleźć odpowiedź. Moim zdaniem, jeśli nawet jest to czysta fikcja, to przecież nie umniejsza to wartości naszego serialu w sensie jego wartości artystycznych, historycznych, lub choćby czysto rozrywkowych. Bardzo lubię ten serial, choćby ze względu na sposób w jaki Nakamura odtwarza w nim rolę naszego bohatera.

Filmy i seriale z Miyamoto Musashim

Zważywszy na miejsce, jakie w japońskiej tradycji zajmuje postać Miyamoto Musashiego, trudno się chyba dziwić, że ambicją wielu japońskich twórców filmowych było stworzenie własnego dzieła nawiązującego do tego niezwykłego bohatera - czy to w formie filmu opowiadającego o Musashim bezpośrednio, czy choćby w jakimś stopniu do niego nawiązującego. Dla wielu japońskich reżyserów filmowych stworzenie obrazu o Musashim było swego rodzaju wyzwaniem – i to wyzwaniem, które dość chętnie podejmowali ... niektórzy z nich nawet po kilka razy. Stąd też w kinematografii japońskiej znajdziemy dość dużo filmów o Musashim lub z Musashim w tle - a ponieważ filmów takich nakręcono dziesiątki, są wśród nich i lepsze i gorsze – bo to zależy już nie tylko od barwności prezentowanej postaci, ale przede wszystkim od umiejętności autora scenariusza filmowego i reżysera. Spośród dziesiątków filmów (poniższa lista jest w miarę pełna) tylko kilkanaście obrazów jest znanych publiczności światowej. Niestety, tylko kilka spośród nich jest obecnie dostępnych na DVD.
W tym wykazie linki prowadzą do strony filmu w IMDb (The Internet Movie Database), gdzie można znaleźć informacje odnośnie pozostałych twórców filmu i obsady aktorskiej oraz różne inne dane.
Filmy, których tytuły zostały pogrubione będą omawiał w następnych postach. Japońskie tytuły filmów podane są kursywą, nazwiska reżyserów KAPITALIKAMI.

1914 Miyamoto Musashi – reż. Shozo MAKINO
1918 Miyamoto Musashi – reż.? (Tenkatsu)
1921 Miyamoto Musashi – reż.? (Nikkatsu)
1924 Miyamoto Musashi Vs Sentaro Nakamura Musashi tai Nakamura – reż. Shozo MAKINO
1924 Miyamoto Musashi: His Duel with Tsukahara Bokuden Miyamoto Musashi – reż. Yaroku KOBAYASHI
1929 Miyamoto Musashi – reż. Kintaro INOUE
1930 Miyamoto Musashi – reż. Mikio NARUSE
1934 Miyamoto Musashi Continue Musashi Miyamoto zoku – reż. Mikio NARUSE
1936 Miyamoto Musashi – reż.Hidesuke TAKIZAWA
1937 Miyamoto Musashi chi no maki – reż. ?
1938 Miyamoto Musashi fu no maki – reż. ?
1940 Miyamoto Musashi Story Musashi Miyamoto bangaichi – reż.?
1940 Miyamoto Musashi: Dai-san-bu - Kenshin ichiro – reż. Hiroshi INAGAKI
1940 Miyamoto Musashi - Dai-ichi-bu: Kusawake no hitobito - Dai-ni-bu: Eitatsu no mon – reż. Hiroshi INAGAKI
1942 Miyamoto Musashi Miyamoto Musashi: Ichijoji ketto – reż. Hiroshi INAGAKI
1944 Miyamoto Musashi AKA The Swordsman Miyamoto Musashi – reż.Kenji MIZOGUCHI
1950 Kojiro Sasaki Sasaki Kojiro – reż. Hiroshi INAGAKI
1951 Kojiro Sasaki II Zoku Sasaki Kojiro – reż. Hiroshi INAGAKI
1951 Kojiro Sasaki III: Duel at Ganryu Island Kanketsu Sasaki Kojiro
: Ganryu-jima ketto – reż. Hiroshi INAGAKI
1952 Musashi & Kojiro – reż. Masahiro MAKINO
1954 Samurai Trilogy I AKA Samurai I: Miyamoto Musashi AKA Musashi Miyamoto AKA The Legend of Musashi AKA The Master Swordsman Miyamoto Musashi – reż. Hiroshi INAGAKI
1954 Miyamoto Musashi – reż. Yasuo KOHATA
1955 Samurai Trilogy II AKA Samurai II AKA Miyamoto Musashi Sequel: Duel at Ichijoji Temple Zoku Miyamoto Musashi: Ichijoji no ketto – reż. Hiroshi INAGAKI
1956 Samurai Trilogy III AKA Samurai III: Duel on Ganryu Island AKA Bushido AKA Musashi and Kojiro Miyamoto Musashi kanketsuhen: kettô Ganryûjima – reż. Hiroshi INAGAKI
1956 Young Miyamoto Musashi Miyamoto Musashi shonen – reż. Tatsuo SAKAI
1957 Sasaki Kojiro, Part I & II Sasaki Kojiro Sasaki Kojiro kohen – reż. Kiyoshi SAEKI
1959 Miyamoto Musashi: Day Before the Showdown Ganryujima zenya – reż. Tatsuo OSONE
1960 Two Musashis Futari no Musashi – reż. Kunio WATANABE
1961 Kojiro tsubamegaeshi – reż. Katsuhiko TASAKA
1961 Miyamoto Musashi I:A Zen and Sword AKA Untamed Fury Miyamoto Musashi – reż. Tomu UCHIDA
1962 Miyamoto Musashi II: Showdown at Hannyazaka Heights AKA Miyamoto Musashi: Duel At Devil Mask Pass Miyamoto Musashi: Hannyazaka no ketto – reż. Tomu UCHIDA
1963 Miyamoto Musashi III: The Duel Against Yagyu AKA Birth of Two Sword Style AKA Two-Sword Fencing Is Born Miyamoto Musashi: Nitoryu kaigen – reż. Tomu UCHIDA
1964 Miyamoto Musashi IV: The Duel at Ichijoji Miyamoto Musashi: Ichijoji no ketto – reż. Tomu UCHIDA
1965 Miyamoto Musashi V: Duel at Ganryu Island AKA Musashi vs Kojiro Miyamoto Musashi: Ganryû-jima no ketto – reż. Tomu UCHIDA
1967 Kojiro Sasaki Kojiro – reż. Hiroshi INAGAKI
1971 Miyamoto Musashi VI: Death Match AKA Samurai, Part VI AKA Swords of Death Shinken shobu – reż. Tomu UCHIDA
1973 Miyamoto Musashi: Sword of Fury Part I & II Miyamoto Musashi – reż. Tai KATO
1981 Sorekara no Musashi – reż. Sai OSU, Masatsuga SAWAJIMA
1981 Samurai Reincarnation Makai tensho – reż. Kinji FUKASAKU
1984 Miyamoto Musashi (serial TV) – reż.?
1996 Sorekara no Musashi (serial TV) – reż.?
2003 Aragami – reż. Ryuhei KITAMURA
2003 Ganryujima – reż. Seiji CHIBA
2003 Musashi (mini serial TV) – reż. ?

Miyamoto Musashi – postać legendarna, czyli mniej lub bardziej udane próby odwzorowania postaci historycznej w fikcji literackiej i filmowej

---

W odpowiedzi na sugestie czytelników mojego bloga rozpoczynam opisy i recenzowanie poszczególnych filmów samurajskich - w końcu przecież ten blog jest im poświęcony. Istnieje wiele filmów samurajskich, a właściwie szerzej - filmów jidaigeki - które uważam za warte moim czytelnikom do polecenia ... Niektóre z nich stawiam w pierwszym rzędzie – i takimi chciałbym się zająć w pierwszej kolejności ... ale ponieważ nawet tych wybranych filmów jest stosunkowo wiele, zajmie to na pewno sporo czasu, proszę więc o cierpliwość i wyrozumiałość ...

---

Od czego by zacząć? Może od filmów poświęconych postaci Musashiego, najsłynniejszego japońskiego szermierza, postaci na tyle historycznej, co legendarnej. Jak to rozumiem? Miyamoto Musashi był niewątpliwie postacią historyczną, co do istnienia której nie ma żadnej wątpliwości – żył w Japonii na przełomie XVI i XVI wieku. Ale znamy go wyłącznie z legend, zarówno starych, jak i ... zupełnie nowych!

Przystępując do prezentacji filmów o Musashim muszę odnieść się do licznych opisów tej postaci, choć ... wcale nie zamierzam stwarzać kolejnego katalogu najróżniejszych jego cech i przypisywanych mu wydarzeń, ani nawet ustosunkowywać się do bezliku sprzecznych informacji, które można znaleźć na innych stronach internetowych oraz w źródłach ksiażkowych ...
Wyszukanie tych informacji i ocenę ich wiarygodności pozostawiam czytelnikom ... dla ułatwienia dotarcia do takich źródeł podam linki do tych, które uważam za najważniejsze – chciałbym jedynie przestrzec moich czytelników, że do rzetelnej oceny ich wartości potrzebna jest spora dawka wiedzy oraz odpowiedni dystans poznawczy, a i tak ... jeśli chcemy być uczciwi wobec Musashiego i samych siebie, warto pozostawić szeroki margines niepewności na poprawki interpretacji.

Miyamoto Musashi urodził się w ... hmm! już przy tym fakcie (bo urodził się na pewno!) zaczynają się wątpliwości ... chyba około roku 1584 ...
Data jego śmierci jest lepiej udokumentowana: zmarł 13 czerwca 1645 roku, ponoć w wieku lat 62, z przyczyny jak na wojownika i szermierza-zabijakę dość nietypowej, bo wskutek choroby (i tu znów trzeba wstawić słówko buforowe „ponoć”) na raka żołądka (musimy wziąć pod uwagę, że w owych czasach ani aktów urodzenia, ani aktów zgonu z podaniem przyczyn raczej nie wystawiano!).

Wątpliwości o wiele bardziej istotne zaczynają się dopiero wtedy, kiedy postaci takiej jak Miyamoto Musashi próbujemy przypisać konkretne fakty i wydarzenia z jej udziałem, bo takie opisy rządzą się już raczej prawami ... legendy, czyli nieograniczonej fantazji, często obficie przyprawionej ignorancją. Fikcyjny obraz postaci naszego słynnego szermierza nie jest pod tym względem żadnym wyjątkiem, trzeba bowiem wziąć pod uwagę, iż wieści i informacje tak o nim, jak i o wielu podobnych do niego, na poły historycznych, na poły legendarnych bohaterach, przekazywane były ustnie - a jak to z taką formą przekazu najczęściej bywa – fakty z nimi związane, ich czyny i dokonania, w tym zarówno ich życiowe osiągnięcia jak i wpadki, podlegały bezustannej interpretacji, przy czym były bądź wyolbrzymiane, bądź znacząco pomniejszane, w zależności od wiedzy i intencji osób opowiadających. A jak wiadomo Miyamoto Musashi miał zarówno swoich gorących wielbicieli, jak i zajadłych wrogów, nawet pośmiertnych – i można przypuszczać, że tych drugich było znacznie więcej ...
Ba! ma Musashi swoich przeciwników nawet wśród dzisiejszych publicystów, którzy nie wiadomo skąd i co właściwie do niego mają, a robią to zgoła bezinteresownie, czując się bezpiecznie poza zasięgiem jego mieczy ...

Wróćmy do postaci ... Na taki słowny przekaz, już od zarania intencjonalnie deformowany, nakłada się powszechna ludzka skłonność do fantazjowania i mitologizowania ... W rezultacie otrzymujemy wiele fikcyjnych obrazów Musashiego, często groteskowych, złożonych z wielu nieprzystających i wzajemnie wykluczających się elementów ... Są to obrazy wymyślone – i to nie przez jednego człowieka lecz przez ilość ludzi trudną do określenia ... Obrazy takie zaczynają żyć swoim własnym życiem, stając się mglisto-dymną, mistyczną zasłoną, spoza której przestaje być widoczna postać realnego człowieka, którego obrazy te miały dotyczyć.

Biorąc powyższe sprawy pod uwagę musimy się z tym pogodzić, że to co dziś wiemy o Musashim, to takie jego niby-wizerunki, jakie nam różne źródła serwują ... Są one tylko zlepkiem fantazji, na którą złożyły się najpierw liczne przekazy ustne, później tradycja literacka, aż wreszcie tworzona na ich podstawie fikcja filmowa. Istny głuchy telefon ...
Na ile takie obrazy odzwierciedlają rzeczywistego człowieka, którego próbują przedstawiać, pozostanie zagadką na zawsze ...
Ci, którzy przejawiają ambicję podejmowania dalszych prób jej rozwikłania (lub tworzenia kolejnych fikcyjnych wizerunków naszego bohatera) powinni przyjąć naczelną zasadę, że do oceny trafności tak fikcyjnie tworzonych obrazów bardzo jest przydatna znajomość realiów okresu historycznego ...

Zdaję sobie sprawę i akceptuję fakt, że tworzenie fikcji może również służyć zupełnie innym, artystycznym celom! Na taką fikcję dla celów artystycznych tworzoną musimy patrzeć pod kątem również zupełnie innym niż stopień jej zgodności z postacią realną historycznie. Jest to zupełnie inny rodzaj twórczości, są to produkty czystej fantazji, ograniczonej jedynie wyobraźnią jej twórców ... ale niestety, nader często są one mylone z próbami wiernego odtworzenia postaci realnej ... Są to dwa bieguny twórczoci, więc wrzucenie ich obydwu do jednego worka do niczego sensownego nie prowadzi! Osobiście też jestem w stanie czasem coś takiego zupełnie fikcyjnego obejrzeć, jednak na swoim blogu tego rodzaju twórczością raczej rzadko będę się zajmował ... chyba, że na to wyraźnie zasługuje!

Niektóre fakty i opisy wydarzeń z życia Miyamoto Musashi są zawarte w dziełach, których autorstwo jest przypisywane jemu samemu ... bo dzieła pisane Musashiego są w dużym stopniu autobiograficzne. Można by zatem w dużym stopniu na nich się opierać, ale czy do końca?

Najbardziej znanym i chyba najbardziej wiarygodnym opisem życia Musashiego, zawierającym również charakterystykę psychologiczną jego postaci, przekazem o charakterze historyczno-literackim jest opowiadanie, które powstało blisko 300 po śmierci naszego bohatera. Jego autorem jest, Eiji Yoshikawa (1892-1962), który najpierw prowadził własne szczegółowe badania i zebrał większość dostępnych materiałów, po czym dokładnie je przeanalizował i opracował, a następnie oprawił w formę beletrystyczną i w odcinkach publikował w gazecie Asahi Shinbun w latach 1935-1939. Dzieło Yoshikawy, określane jest jako perfekcyjne nie tylko pod względem walorów historycznych, ale również ze względu na wnikliwy wgląd autora w charakter psychologiczny odwzorowywanej postaci. Książka Yoshikawy po dziś dzień pozostaje dziełem najbardziej wpływowym – jego opis postaci i wydarzeń przypisywanych Musashiemu stał się kanwą dla wielu póżniejszych adaptacji, zarówno literackich, jak i filmowych. Można uznać, że to właśnie Yoshikawa miał największy wpływ na to, jak Musashi jest dzisiaj powszechnie postrzegany, choć jego wpływ na pewno nie jest jedyny ...

Dzieło Yoshikawy w tłumaczeniu na język angielski dostępne jest na Amazonie
oraz w sklepie internetowym Kodansha International.

Inną pozycją książkową, niewątpliwie wartą polecenia jest współczesna praca o Musashim, zawierająca obok analizy biograficznej również analizę jego dzieł. Jest to książka Kenji’ego Tokitsu Miyamoto Musashi: His Life and Writings przetłumaczona na język angielski i wydana przez Shambhala Press w 2004 r. Autor bogato ilustruje tło historyczne i społeczno-kulturowe okresu, w którym żył Musashi. Biorąc pod uwagę przypisywane Musashiemu cechy fizyczne i charakterologiczne, przeprowadza analizę życiowych wydarzeń, w których – według różnych przekazów - Musashi brał udział ... Powstrzymując się od własnych jednoznacznych rozstrzygnięć, ocenę ich wiarygodności pozostawia czytelnikowi.








Warto również zwrócić uwagę na dwie inne pozycje książkowe anglojęzycznych autorów:
• Wilson, W.S. – The Lone Samurai, Kodansha, 2004 Tokyo – która jest biografią Musashiego
• Caroll, John – Lighting in the Void. The Authentic History of Miyamoto Musashi, Printed Matter Press, 2006 Tokyo – jest to powieść o Musashim, dobra w sensie literackim, choć dosyć kontrowersyjna, jeśli chodzi o interpretację niektórych wydarzeń.

Sporo informacji o Musashim, razem z linkami prowadzącymi do stron internetowych jemu poświęconych, znajdziemy w artykule Miyamoto Musashi tworzonym w anglojęzycznej Wikipedii.

Do wiarygodnych źródeł internetowych - w materii tak złożonej jaką są sprawy i sprawki dotyczące samurajów - należą SAMURAJSKIE ARCHIWA, anglojęzyczna witryna prowadzona przez pasjonatów, wśród których nie brak prawdziwych znawców tych zagadnień. Można tam również znaleźć artykuł pt. Miyamoto Musashi o naszym słynnym szermierzu-wojowniku oraz niemało informacji o okresie, w którym żył i działał nasz bohater.

Niestety - lektur dostępnych w języku polskim, dotyczących Musashiego nie znajdziemy zbyt wiele:
• Za najlepszą z nich uważam wstęp do książki „Gorin-no sho”, autorstwa Arkadiusza Izdebskiego i Witolda Nowakowskiego, książki wydanej przez Diamond Books, Bydgoszcz 2001. Tekst ten również dostępny jest w internecie tutaj
• Szczątkowe informacje o naszym bohaterze znajdziemy w artykule Musashi Miyamoto tworzonym w polskiej Wikipedii.

Szukając intensywnie na polskich stronach w internecie można jeszcze znaleźć to i owo, co napisano o interesującej nas postaci:
• należy do nich artykuł pt. Miyamoto Musashi zamieszczony na witrynie internetowej Straż Przyboczna, który został napisany przez pasjonatów-amatorów, choć zawiera on sporo błędów i brak mu spójności ...
• O ile jednak autorom amatorskiej strony internetowej można takie błędy wybaczyć – a ponadto zawsze można je poprawić - to potężne moje zdziwienie wywołał artykuł pt. "Musashi – fanatyk drogi miecza", opublikowany w lipcu 2007 r. w szanowanym skądinąd periodyku historycznym Mówią Wieki (liczne kopie tego artykułu można znaleźć w polskiej sieci internetowej). Jego lekturę, jeśli ktoś chciłby go traktować jako źródło wiedzy na temat Musashiego i samurajów, wyraźnie odradzam, ponieważ publikacja ta tylko stwarza pozór podejścia naukowego. Jedynymi zawartymi w niej prawdami są truizmy na temat samurajów, powszechnie znane z podręczników (ale na potrzeby tego artykułu nadmiernie uproszczone), aż roi się w nim od oczywistych błędów (sic! to przecież periodyk historyczny), natomiast fragmenty dotyczące Musashiego, to albo jakieś odautorskie wymysły, albo powtórzenia jakichś bzdur wyciągniętych nie wiadomo z jakich, ale raczej z lichutkich źródeł ... O ile lektura tego tekstu w ogóle do czegoś prowadzi, to raczej do zamętu informacyjnego oraz ... do smutnych wniosków nad stanem i obiektywnością polskiej publicystyki popularno-naukowej. Czy można oczekiwać dobrej znajomości realiów epoki historycznej od autora, który pisząc coś co ma uchodzić za esej historyczny, popełnia poważne błędy w sprawach zupełnie fundamentalnych?

Po tym przydługim (ale moim zdaniem raczej niezbędnym) wstępie wrócimy do tematów bardziej nas zajmujących, czyli do obrazów samurajskich, w których występuje Miyamoto Musashi - to jest do filmów o nim samym lub w jakimś stopniu do jego postaci nawiązujących ...

Ale to już w następnym poście ... (cdn.)